’n Grykse god

’n Boekewurm waar ik niet en sij docht: ”Dat mot âns.” Nou waar ik my al meer as ’n jaar an ’t ferdiepen in ’t Apolloprejekt en ’e Apollo 7, 8, 9 en 10 worden met bemanning omhoog de rúmte in skoaten met ’n dik 100 meter hoge Saturnus 5-raket. 7 en 9 draaiden hur rôndsys om ’e aarde, 8 en 10 om ’e maan, 7 en 8 sonder de maanlander en 9 en 10 met. Deur myn meer as gewoane andacht foor rúmtefaart docht ôns mim: ”Die jonge mot leze. Rúmtefaart?” Dus kocht sij foor myn jareg ’n prachtig boek.
’t Staat nag hyltyd in myn boekekas en ’e inkt rúkt nag krekt soa-as doe’t ik ’t op 13 oktober 1969 útpakte. Ik hè ’t fleden week op ’e nij deurnommen. De geur fan ’e inkt risselteerde in sterke herinnerings an ’e tiid dat rúmteraizen gewoan worden. Opmerklik dat geurtsys soks teweeg bringe kinne.
’t Boek het as titel Geland op de Maan en is skreven deur Tjomme Edzard de Vries (1908-1975). Hij worde geboren in Hilversum en waar skilder en skriver fan jeugdboeken op ’t gebied fan rúmtefaart, maar skreef ok over skilderkûnst, tekenen en grafys ontwerpen. ’t Noemde boek is ’n herinnering an ’t meest stoutmoedige ondernimmen út ’e geskidenis fan ’e mînshyd en is útgeven deur Elsevier Amsterdam in 1969 met ’n hard kaft, op glâd pepier, 112 bladsys dik, in groat fermaat, ryk illustreerd met tekenings en foto’s in swart-wit en kleur. In een woord, ni, acht woorden: ’n skitterend boek foor ’n jonge fan elf.

De Vries behannelt in ’t boek eerst de fiktive maanraizen. Fan hoe’t manderijnen in ’t ouwe Sina na de maan dochten te kommen, ant 1865, doe’t ’t knap skreven Rais na de Maan fan Jules Verne ferskeen. Derna komme de twintigste-eeuwse onbemande toestellen an bod. De Russen nammen ’t foortou met ’e Spoetniks en ’e Amerikanen folgden op feul klainere skaal met Telstar. De eerste hônd in ’e rúmte waar Laika, de eerste man en ’e eerste frou folgden. Dan passere de eerste onbemande fluchten na de maan. Een foor een sloegen de satteliten te pletter op, sirkelden om en maakten ’n sachte landing op ’e maan wylst se kikys maakten, ok fan ’e onbekinde achterkant fan ’e maan.

Onderwilens had presidint Kennedy syn beroemde toespraak houwen in 1961. ”Wij kieze d’rfoor om na de maan te gaan. Niet omdat soks eenfoudig is, maar omdat ’t moeilik is. Wij sette ôns in om foor ’t eand fan dut desinnium ’n man op ’e maan lande te laten en om ’m failig weer na de aarde werom te bringen.” Deur de infestering fan astronomise bedragen in dollars kwam ’t Mercury-, ’t Gemini- en ’t Apollopregramma fan ’e grônd.

Doe’t ’e Apollo 8-konstruksy stapfoets naar ’t lanseerplatform reden worde en ’e flucht op stapel ston, besloat ’e NTS, de foorloper fan ’e NOS, om in ’e nadagen fan 1968 ’n sery pregramma’s te maken over ’t Apolloprejekt. Rudolf Spoor waar de rezyseur. Hij draaide ’n pregramme innander der’t ’e fonken fanôf flogen met sportsjoernalist Henk Terlingen as presintator die’t ’e beelden, at se d’r waren, deskundig annander praatte en ’e gesprekken tussen ’e astronauten en ’Houston Control’ fertaalde. Der holp ok Chriet Titulaer him met en d’r kwammen ok gasten an ’t woord.

De raket is lanseerd op 21 desimber en waar de eerste bemande missy na de maan. Frank Borman, James Lovell and William Anders flogen met ’e korsttydsdagen tien rondsys om ’e maan. Op eerste korsttydsdâg lâs Borman ’n stik foor út ’t bibelboek Genesis in ’n lijfútsinding fan ’e kapsúlle út weg. ’n Kwart fan alle mînsen op aarde keek en lústerde. Ondanks dat wij bij ôns thús niet kerks waren, maakte die kersttoespraak indruk. Elke aven folgde ik ’t pregramma dat hoge kyksifers had.
Een fan ’e gasten die’t geregeld ferbij kwam, waar ’n sekere dr. J.P. Schadé. Hij waar niet de eerste de beste. Jos Schadé waar ’n neurowetenskapper ferbonnen an ’t Institút fan Hersenôndersoek in Amsterdam en wist alles over de gesondens fan ’e astronauten, maar wist ok altyd de meer neskierige faitsys te fertellen. Dr. Schadé waar niet anwezig in ’e stúddio in Bussum. Ni, hij belde in fan, soa waar ôfpraat, Houston út weg. Der in Texas ston ’t groate gebou fan ’Mission Control’ fan werút weg de fluchten navigeerd, kontroleerd en opserveerd worden.

Ok met ’e flucht fan ’e Apollo 9 waar-y weer de kontaktman fan ’e NTS. Nou waar d’r al ’s wat argwaan ontstaan bij Henk Terlingen want tidens ’n rechtstreeks útsonden oversichtsbeeld met alle mînsen foor hur skerms in ’Mission Control’ froeg Terlingen an ’e doktor om even te swaaien. De tillefoanferbining worde fortendaliks ferbroken. En ’e raadsels om ’e rúmtefaartdeskundige hine worden groater en groater. ’n NTS-ferslaggever fan ’t nijs in Amerika waar Klaas Jan Hindriks en die wou wel ’s ’n praatsy hè met Schadé. Maar alles wat foor de kamera kwam, gyn Schadé. ”Schadé? Dr. Schadé? Nooit fan hoord”, kreeg-y as antwoord fan ’e Amerikaanse deskundigen in Houston. De kranten in Nederland begonnen d’r over te skriven.

In maart 1969 kwam de mitise aap út 'e mou en worde ferhaal fabel. De frou fan Schadé wist niet beter dan dat-y in Texas sat. Maar dr. Jos Schadé sat niet in Houston, Texas, maar laai in 'n túnhússy in Nieuwkoop, Súd-Holland met syn mêtresse te rôlebollen.
Ravissante tillevisy in 'n ravissante tiid.

Douwe Zwart