De luisterpost
Douwe Zwart
Toen de bezetting van Nederland na het zware bombardement op Rotterdam een feit was, lieten de moffen er geen gras over groeien. ”Von diesem Fussballfeldchen werden wir mal einen richtigen Flugplatz machen.” Tientallen bouwondernemingen en ruim 7500 arbeiders werden in 1940 aangetrokken om het luchtvaartterrein bij Leeuwarden om te vormen tot een militaire Fliegerhorst. In een tijdsbestek van enkele maanden werden drie start- en landingsbanen aangelegd, evenals ruim veertig hangaars, tientallen opslagplaatsen, manschappenverblijven, bunkers en luchtafweeropstellingen. Vele hectares landbouwgrond werden voor de uitbreiding van het vliegveld gevorderd en een groot gedeelte van het gebied tussen Leeuwarden, Marssum, Beetgumermolen en Jelsum werd uiteindelijk door de nieuwe Fliegerhorst opgeslokt.
Maar er waren meer constructies. In de Zuidhoek van Vrouwenparochie werd een schijnvliegveld aangelegd om de geallieerde piloten zand in de ogen te strooien op een groot terrein omgeven door Middelweg, Stienzerhogedijk, Súdhoekstermiddelweg en Hamerenweg. Hier waren te vinden een smalspoor waarop een dieselmotor met keerkoppeling reed, een schijnstartbaan met een schijnvliegtuig, hoogtelichten, opslagplaatsen van hout en buizen en aan de Súdhoekstermiddelweg een barak met Duitsers en een betonnen bunker met een bomvrije schakelaar.
Ging het ten oosten van de Hamerenweg nog om schijn, ten westen ervan was het bittere ernst. Hier verrezen enkele gebouwen, precies halverwege de Middelweg en de Súdhoekstermiddelweg. Die nederzetting werd Luisterpost genoemd en was na de oorlog tevens het toponiem van het oostelijkste stuk land van onze plaats die tussen de Langhuisterweg en de Hamerenweg lag. Daar werd met die deutche Gründlichkeit geluisterd. Het kijken met radar stond nog in de kinderschoenen. De soldaten van de Luftwaffe moesten zich behelpen met akoestische luistertoestellen (Horchgeräte). Pas in 1941 werden in Friesland grote radarinstallaties geplaatst bij Sondel en op Terschelling en Schiermonnikoog.
De in rode steen opgetrokken loods in het midden van het land zal een Ringtrichter-Richtungshörer onderdak hebben geboden die naar buiten kon worden gerold. In de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog (1939-1941) werden zulke akoestische lokalisatoren op grote schaal gebruikt om naderende vijandelijke vliegtuigen op basis van het geluid van hun motoren op te sporen voordat radartechnologie volledig ontwikkeld was. Deze toestellen werden voornamelijk ingezet door de luchtdoelartillerie en zoeklichtbatterijen om de richting en de hoogte van de vliegtuigen te bepalen. De stellingen van de Flieger Abwehr Kanone (FLAK) bevonden zich rond de Fliegerhorst.
Het toestel bestond uit een cirkelvormige opstelling van meerdere akoestische spiegels en luisterhoorns. Deze apparaten vingen het geluid van vliegtuigmotoren op, waardoor de richting en de hoogte van de vliegtuigen konden worden bepaald nog voordat ze zichtbaar waren. Een veel voorkomende configuratie bestond uit vier akoestische hoorns, twee horizontaal en twee verticaal, verbonden met stethoscoopachtige koptelefoons voor de twee operateurs. De ene operateur luisterde naar de horizontale as (richting) en de andere naar de verticale (hoogte) om de positie te bepalen.
Luisterpost is gekiekt. Bij fotoverkenningsvluchten maakte de Royal Air Force (RAF) vanaf april 1943 gebruik van gespecialiseerde Spitfires en De Havilland Mosquitos. Deze vliegtuigen waren ontdaan van hun bewapening om het gewicht te verminderen en de snelheid en vlieghoogte te verhogen, waardoor ze foto’s konden maken van extreme hoogte tussen 7 en 9 kilometer om luchtafweergeschut (FLAK) en vijandelijke jagers te ontwijken.
De dam die het stuk bouwland verbond met de Hamerenweg werd gemarkeerd door twee grote driehoekige betonnen palen aan weerszijden die het nog zo'n dertig jaar hebben uitgehouden. Het bouwwerk is snel na de bezetting ontmanteld en tot op de grond afgebroken. Tijdens het ploegen doken elke keer op een bepaald punt rode bakstenen op. Ze vormden het fundament van de Luisterpost. Ik nam ze mee in de tractor naar de voorakker en daar belandden ze uit het zicht in een sloot.
