Bildtse tijden
Havens en schepen van Oudebildtzijl
Sytse Keizer
Inleiding
Oudebildtzijl is van oudsher een havendorp. Al rond 1300 bestond het als een kleine nederzetting, gesticht door de monniken van Marïengaarde bij Hallum. Het dorp lag op een strategische locatie, waar de Oude Rijd en de Monnikendijk elkaar kruisten. De Monnikendijk was toen een zomerdijk, die later uitgroeide tot de huidige Oudebildtdijk. In mijn serie Bildtse tijden heb ik daar met de artikelen Ouwe-Syl 12de eeuw-1580, Bedrijvigheid op ‘e Syl en Waterwegen Billând al veel aandacht aan besteed.
Haven de Kolk ca. 1300-1550
De haven (afbeelding 1) was onderdeel van een groot bedrijvencomplex dat beheerd werd door de monniken. In het centrum hiervan bevond zich een uithof, tegenwoordig bekend als de boerderij aan de Monnikenbildtdijk 12. Schepen voeren vanaf de Noordzee (later Waddenzee) door de al gedeeltelijk gekanaliseerde Oude Rijd ’t Billând in (zie afbeelding 2).
In de vroege middeleeuwen waren de schepen, coracles genoemd, nog kleine, ovale bootjes die eruit zagen als de helft van een grote walnootschaal. Ze bestonden uit een houten frame bespannen met dierenhuid en waren zeewaardig. Later werden er andere scheepstypen ingezet, zoals de kogge of binnenvaartschepen (bijvoorbeeld de rivieraak, het Utrechtse schip en protohulken) voor riviertransport. Voor het vervoer van turf uit de Wouden gebruikte men platte schepen, de zogenaamde pleyten. Ondanks het spuien vanuit de haven de Kolk kon men niet voorkomen dat de Oude Rijd richting Nieuwebildtzijl dichtslibde; in 1655 werd deze daar afgedamd. De haven was al eerder opgeheven en verplaatst naar het zuiden van de Pyp (sluis in het centrum van Oudebildtzijl), aan beide zijden van de Kadyksterfaart.
Haven tussen de Keuningsstreek en Leijsterstreek ca. 1850-1970
Tot ver in de jaren vijftig van de twintigste eeuw was vrachtverkeer per schip de belangrijkste vorm van transport in Friesland.
Vrijwel elk dorp was bereikbaar via het water, waardoor beurtschippers en skûtsjes essentieel waren voor de aan- en afvoer van goederen.
De Friese skûtsjes waren platbodems, speciaal ontworpen om turf, mest en landbouwproducten door de ondiepe vaarten en kanalen te vervoeren.
Beurtschepen voeren op vaste tijden tussen steden en dorpen en vervoerden stukgoed, vee en soms passagiers. Potschippers deden dorpen aan om aardewerk en huishoudelijke waren te verkopen. Daarna namen vrachtauto’s de rol van de schepen over.
Over de periode 1890-1969 zijn er acht schepen bekend die in deze haven lagen en waarvan de eigenaar in Oudebildtzijl woonde. (zie afbeelding 3).
In de volgende serie Bildtse tijden zal ik deze schepen nader beschrijven. Later functioneert deze haven, samen met die aan de noordkant van de Pyp (van Albadaweg/Tjeerd Thijssenstraat), als haven voor pleziervaartuigen ook in het kader van de Noordelijke Elfstedentocht vaarroute (vanaf 2023). Oudebildtzijl werd een TOP – Toeristisch OverstapPunt, ideaal voor een dorpswandeling, fietstocht of praamtocht.
Bronnen
Vroegmiddeleeuwse binnenvaartschepen in onze streken, Luit van der Tuuk, 2011,
Billând, 2022-2025, Liggers Scheepsmetingsdiens LVBHB.
https://www.friesland.nl/nl/routes/2217164204/dorpswandeling-ouwe-syl
sytsekeizer@gmail.com
