Lappedeken
Op ’t kongres fan Wenen in 1815 binne na de ôndergang fan Napoleon bij Waterloa de grînzen in Europa op ’e nij trokken. Der en doe ontston ’t koaninkryk der Nederlanden dat beston út ’t tunworige Nederland, België en Lúksemburg. Maar soks duurde niet lang. Al in 1830 kwammen de Belzen in opstand en in ’t jaar derna stuurde koaning Wullem I troepen om ’e revolússy te smoren. Ok ’n prot Bilkerts fochten in die súdderse kontreien fan ôns lând. Wij ferloren de striid. Niet eerder as in 1843 liet ’e Nederlândse overhyd 369 nummerde, gietizeren grînspalen plaatse.
’t Ferdrag fan Maastricht, dat in 1843 deur Nederland en België sloaten worde, stelde de grîns tussen baide lannen fast. De ônderhandelings risselteerden in ’n kompliseerde grîns met enklaves en eksklaves. Met name ’t ferloop fan ’e grîns in Baarle is opfâlend. Hier loopt ’e grîns betiden dwars deur húzzen hine en bestaan d’r feul klaine gebieden die’t omgeven worre deur búttenlânds grôndgebied. De oorsprong fan die enklaves gaat feerder tebek as 1843. In ’e late middeleeuwen waren parten fan ’t grôndgebied fan Baarle aigendom fan ’t hertogdom Brabant. Andere parten fielen ônder de barony Breda. Bij de ônderhandelings kwam men niet tot overeenstimming om ’e grîns wat rechter te trekken. De bemiddelers besloaten derom fast te houwen an ’e sitewasy op ouwe middeleeuwse kaarten fan ’e tachtigjarige oorlog in ’n stoffig argyf en wachtten op betere ideeën. Die kwammen d’r niet en ’e grînzen fan ’t Nederlândse Baarle-Nassau en ’t Belgise Baarle-Hertog, ruugweg in ’e driehoek Breda-Tilburg-Turnhout, bleef ’n lappedeken.
Ok bewesten die driehoek waar ’t hommeles. Ulikoaten is ’n dorp in ’e Nederlândse gemeente Baarle-Nassau. ’t Lait soa’n fijf kilometer bewesten Baarle. Besúdwesten ’t dorp fine wy ’n waaie. ’t Hyt Niemandsland. ’t Is maar ’n stippy op ’e kaart, 26 are, en in 1843 wist gyneen of’t ’t Nederlânds of Belgys grôndgebied waar. Niet eerder as in 1995 is bepaald dat ’t Belgys is. D’r het jarenlang ’n illegale radiosinder staan. ’t Is ’t klainste stikky België in Nederland.
Kastelree is ’n grînsgefal en lait deun tun Minderhout an, ’n dorpy in België, maar ’t hoorde bij Baarle-Nassau dat ’n heel eand feerderop laai en moeilik beraikber waar fia ’n modderreed, na ’n regenboi ’n drekreed. De mînsen in Kastelree stuurden de kines na de Minderhoutse skoal. Se gongen na kerk in Minderhout. Se gongen na de winkel in Minderhout. In ’e Tweede Wereldoorlog trokken de Dútsers ’n harde grîns tussen Kastelree en Baarle en satten de inweuners opsloaten. Se mosten ’n Grenzausweis in ’e bús hè om fan ’t ene plakky naar ’t ândere te gaan omdat se technys sien de Belgise grîns overstakken, maar faitlik in Nederland bleven. In 1995 is bepaald dat Kastelree bij Nederland hoort en blyft.
Ok al eerder fielen de Dútsers België binnen. Fan 1914 ôf besetten de moffen ’n groat part fan ’t lând fan ôns súdderburen en omdat wij neutraal waren, besloat de besetter ’n jaar later de dooiedraad an te lêgen om fluchtelingen en staatsgehaimen te keren. ’t Waar ’n 332 kilometer lange draadfersperring tussen Nederland en België en die ston ônder ’n 2.000 folt hoge elektrise spanning. Anrake en je waren doad. Baarle-Hertog bleef onbeset Belgys en boeren der konnen gyn hannel meer doen met ’t mimmelând. De Draad maakte krekt as de Dútsers sels feul slachtoffers.
Doe’t ’e grînzen definityf faststeld binne, bleek d’r in Baarle een te wezen die’t fier meter opskoven worre most. Deur deuze kereksy ston ’e foordeur fan ’n Belgys medammeke inenen in Nederland! Se most nou in ôns lând belasting betale, maar bedocht ’n oplossing. Fort met ’e foordeur en fort met ’t húsnummer. Fia ’t huus fan ’e buurman die’t nag wel in België weunde, kreeg ’t frommes nou wel toegang tot hur aigen huus deur ’n opening in buurmans gang. De bel hangt nou an ’e grazydeur fan ’e buren en, eerlik is eerlik, de toegang is niet je dat, maar ’t medammeke weunt weer in België.
Binne de grînzen tussen België en Nederland in 1995 offisjeel faststeld in ’t Ferdrag fan Baarle? Ja en ni. ’t Ferdrag is gyn offisjeel ferdrag, maar ferwiist na de komplekse grînssitewasy in ’t dorp Baarle. D’r is gyn apart ferdrag dat deuze sitewasy fastlait, maar de grînzen binne in ’e loop fan tiden bepaald deur historise gebeurtenissen en ferskillende ferdragen en overeenkomsten soa-as de Frede fan Munster (1648) en ’t Ferdrag fan Maastricht (1843).
Binne d’r meer plakken der’t ’e grîns moeilik doet? Ja. Doe’t in ’e jaren seuventig fan ’e forige eeuw de loop fan ’e Maas anpast is, kwammen drie skierailandsys an ’e ferkeerde kant fan ’e grîns te lêgen. De Belgise plisy kon alleen met ’n boat de netuurgebieden bij Ternaaien in ’e gemeente Eijsden-Margraten an ’e Maas beraike. De skierailandsys waren ’n mekka foor feestgangers, drugsdielers en sekstoeristen. Niet eerder as in 2016 ôndertekenden baide lannen ’n overeenkomst die’t ’e grînskereksy twee jaar later regelde. En nag is de koffy niet op. In 2024 kocht 'e Belgise netuurorganisasy Limburgs Landschap 'n hektare waaie fan 'e Nederlândse gemeente Weert, midden in 't netuurgebied Stramprooierbroek dat deur Limburgs Landskap beheerd wort. Al sont 't delsetten fan 'e grînspalen in 1843 lait 'e waaie in België, maar waar fermeel nag hyltyd in ôns besit. Na drie jaar toutrekken is 't lappy grônd overdroegen.
Douwe Zwart