Fergeten landskapsparken fan St.-Anne (3)

Jan Keizer

Inlaiding

An 't plantsoen achter 't foormalig gemeentehuus fan 't Bildt blykt 'n útsonderlik rike maar frijwel folledig fergeten geskidenis ferbonnen te wezen. De history is nooit eerder in kaart brocht en ik nim jim met werom in de tiid. In jannewary hew ik over 't plantsoen út 1937 ferteld en in ferbrewary over de landskapstún fan filla Wassenaar út 1875. In deuze dârde ôflevering gaan wij naar 't imposante landgoed Oostenburg út 1842.

't Slot - Huize Oostenburg

In 1834 worde jonkheer Tjaard Anne Marius Albert van Andringa de Kempenaer grytman fan 't Bildt. Van Andringa waar fan adel en 'n útterst konserfatyf man. In 1841 gaf-y arsjitekt Thomas Adrianus Romein opdracht tot 't bouwen fan 'n kapitaal landhuus an 't Oasteand fan St.-Anne, doe nag krekt bútten 't dorp. Deuze filla sou in omfang en in finansjele sin alle weunings op 't Bildt overstige. Hij folgde dermet de trend die’t onder de adel heerste; de bou fan kapitale landhúzzen met derbij 'n prachtig park in de Ingelse landskapsstyl.
In 1842 worde begonnen met de sloop fan de winkelhaakplaats die’t doe op de noordwestlike hoek fan (nou) de Van Harenstraat en de Grytmansstraat ston. Op 't landgoed worde ok 'n koetshuus, stâlhuus en 'n oranzjery (kas) boud. De weuning an ‘t oasteand (nou Van Harenstraat 122) met boujaar 1797 worde ankocht om dienst te doen as koetsiers- en túnmansweuning.

Landskapspark Oostenburg

Om de filla liet de jonkheer 'n twee hektare groat Ingels landskapspark anlêge deur, na alle waarskynlikhyd, Lambertus Vlaskamp en/of Lucas Pieters Roodbaard. Lambertus is de hait fan de bekinde túnarsjitekt Gerrit Lambertus, noemd in deel 2 (Vlaskamptún 1875). Binnen ‘n ryk beplante landskaplike tún worde ‘n deel inricht as plantazy (fruithôf en akkers).
In ‘t foorjaar fan 1843 worden filla en park an de grytmanshúshouwing opleverd. Oostenburg worde in de folksmond útslúttend “t Slot” noemd. Fan de negen kines worden fier Van Andringa’s op 't Slot geboren.

Koaninklike bezite 1845 en 1852

In 1845 kwam Willem II en Anna Paulowna met hur gefolg op Oostenburg op bezite. In 1852 kwam ok Willem III. Hierover melde de memoires fan de wede fan Tjaard Van Andringa dat “de geest in Sint Annaparochie destijds niet bijzonder oranjegezind was”. D’r worden derom ekstra feldwachters opropen om te waken bij de erepoorten. Maar de koetsier fan Oostenburg, Klaas Teakes Halma waar tot syn leste ademsnik weer besonder trots dat-y Willem III naar en fan 't gemeentehuus (nou Van Harenstraat 3) rije mocht. 

Gemeentewet 1851

Doe’t in 1851 de gemeentewet insteld worde, feranderde nagal wat foor de grytman, die’t doe de eerste burgemeester fan 't Bildt worde. In de latere memoires fan jonkfrou Van Andringa staat dat de Bildtse liberalen (rike boeren) in 't gemeentebestuur, de jonkheer/grytman tussen 1851 en 1855 ‘weg gepest’ hadden. Jonkheer Van Andringa waar de groatste grôndbesitter en dermet de hoogst-ansloegene op ‘t Bildt. In 1855 froeg en kreeg-y eerfol ontslag fan de koaning. Van Andringa waigerde der na mèt te betalen an de aarmesorg, die’t betaald worde út belasting op besit. Een fan syn teugenstanders worde groat-grôndbesitter Gerrit Willems Wassenaar, die’t in deuze Bildtse Kwessy recht teugenover Van Andringa kwam te staan.
De nije burgemeester en beweuner fan Oostenburg worde in 1855 Johannes Albarda. Albarda huurde 't Slot, maar niet 't hele landgoed. Syn jongste seun worde op Oostenburg geboren en syn frou fersturf in datselde jaar. 't Lykt gyn gelukkige tiid foor him en syn twee klaine kines weest te hewwen, al konnen je 't wat húsfesting betreft fansels minder treffe.

Ofbraak

Doet Albarda in 1859 burgemeester fan Franeker worde, kwam 't Slot leeg te staan. Burgemeester Johannes Scinerius Potter van Loon, 'n liberaal en aigner fan de filla an 't Oasteand (nou de firma Plat), kwam niet op Oostenburg te weunen. Derna is 't letterlik en figuurlik jaren stil. In 1864 ferskynt in de Leeuwarder Courant 'n eerste adfertînsy werin at 't Slot (útslúttend) finaal ‘op afbraak’ anboaden worde. 't Het d’r alle skyn fan dat Van Andringa 't Slot syn opfolgers niet gunde of sij 't statige gebou meskien ok helendal niet hewwe wouwen. In 1866 fâlt definityf de sloophamer. Landgoed en gebouwen worden dan opdeeld en in aparte delen ferpacht en ferkocht. 't Slot het amper 25 jaar staan.

Resterende gebouwen

Fan 1865 ôf worde d’r prebeerd om in St.-Anne kristlik onderwiis op te richten. Ant doe waren d’r alleen openbare skoalen fan de gemeente. Doe’t 't koetshuus fan Oostenburg in de ferkoop kwam lukte 't de derfoor oprichte ferening om dut gebou an te kopen en te ferbouwen tot skoal. Deuze legere skoal draagt nag altyd de naam “Slotschool”. In 1955 ferhuusde de onderwiisinstelling na de Steven Huygenstraat (later Ulbe van Houten noemd) en in de jaren ’70 splitste 't basisonderwiis him ôf na de lokasy an de burgemeester Hesselinkstraat.

Aldert Cuperus het in 1988 nag perbeerd om dut foormalig koetshuus te behouwen en der ‘n oudhydskamer in te maken. Na jaren as onderkommen foor gemeentewerken weest te hewwen, worde ‘t gebou, 't eerdere koetshuus en skoal, in 1990 dos sloopt. Ok 't stalhuus, achter Grytmansstraat 17, fiel doe ten prooi an de slopershamer. Na de ôfbraak fan Oostenburg in 1866 onston d’r 'n buurtsy met de offisjeuze naam De Slotbuurt, parallel achter de Van Harenstraat 51 t/m 59. De weunings fan 't Slotbuurtsy waren na 1968 allegaar onbeweunber ferklaard. De oneven nummers an de Grytmansstraat 7, 9, 13 en 15 worre nou niet meer brúkt. Ofbraakgoed fan 't Slot het in ferskillende panden in de Van Harenstraat 'n nij plak kregen. ’t Enige wat fan landgoed Oostenburg nou nag bewaard bleven is, is de foormalig koetsier-en túnmansweuning (Van Harenstraat 122). 

Herinrichting 1987

In 1987 worde deur Aldert Cuperus docht dat 't plantsoen út 1937 'n restant weze most fan de tún fan Oostenburg. Faitlik klopt dat niet maar geografys kin dat al said worre want eenfijfde deel, de oastkant, fan 't plantsoen lait over foormalig landgoed Oostenburg.

Eandsybeslút

Over Oostenburg en de drie landskapsparken fâlt 'n prot meer te fertellen, en dat komt seker nag an 'n keer an bod. Ik hew nou eerst de belangrykste informasy over de drie landskapsparken op deuze plantsoenlokasy beskreven, wer't die fan 1937 de meest unike is. In april folgt 'n oversicht fan deuze drie landskapsparken. Later folge meer delen over de feule ândere Ingelse landskapsparken-túnnen die't op 't Bildt anlaid binne. De Vlaswiek út 1908 en 't enorme Ingelse park achter 't Van Harensslot út 1780 komme ok an bod.